
19 Kas 2026 Çocuklarda Korku ve Kaygı
Çocuklarda korku ile kaygı arasındaki fark nedir?
Korku, o an karşımızda olan gerçek bir tehlikeye verilen tepkidir. Kaygıda ise tehlikenin ortaya çıkacağı düşüncesi vardır. Örneğin gece karanlık odada gölgeyi canavar sanan çocuk, o an gerçekten korkar. Çocuğun henüz akşam olmadan, "ya bu gece canavar gelirse?" diye düşünerek yatağa girmeyi ertelemesi ise kaygıdır.
Kaygıda çocuğun zihninde canlandırdığı sahneler iş başındadır ve bu sahneler çocuktan çocuğa değişebilir. Örneğin aynı canavar düşüncesi, kimi çocukta yalnızca ışığın açık kalmasıyla yatışırken, kimi çocukta her gece yinelenen bir kaygıya dönüşebilir. Arkadaşı kendisine küstüğünde de her çocuk kaygılanmaz. Kimileri bunu geçici bir tartışma olarak görür. Kimileri ise bunu terk edilme olarak yaşar, arkadaşlığın biteceğini ve hasarın onarılamayacağını düşünebilir. Böyle düşünme eğiliminde olan çocuklar çatışmadan kaçınabilir, karşısındakinin dediklerini hemen kabul etme eğiliminde olabilirler.
Çocuklar neden korkular ve kaygılar yaşar?
1. Gelişimsel nedenler
Çocuklar büyürken dünyaya, kendilerine ve başkalarına dair algıları değişir. İstekleri değişir, çekindikleri değişir. Korku ve kaygılar da bu değişimle birlikte şekil değiştirir. Bu yüzden 2 yaşındaki çocuğun ayrılık kaygısı ile 10 yaşındaki çocuğun ayrılık kaygısı birbirinden farklıdır.
Funda Akkapulu (2023), "Olağan Gelişimde Kaygının Akıbeti" başlıklı yazısında kaygının arzularımızla ilişkili olduğunu söyler. Akkapulu arzunun bir kısmı tehlikeli görüldüğünde bu durum kaygıya yol açabilir diye devam eder. Bir örnek vermem gerekirse, gelişimin doğal bir parçası olarak 3-5 yaş aralığındaki bir kız çocuk babasıyla evlenmek ister ve bunda ciddir, ancak bu aynı zamanda annenin yerini kapmak anlamına geldiği için kaygılanabilir. Çocuğun en çok istediği şey de gelişim dönemine göre değişir:
İlk yıllar: Bebek bakım verenle olmak, rahat bir bedende olmak, güvende olmak ve güvende hissetmek ister. Bu yüzden bakımverenin yanında olmadığı anlar ilk kaygı kaynaklarındandır.
1-3 yaş: Kontrol etmek ve özerklik (bağımsız birey olmak) öne çıkar. Küçük çocuk hem bakım verene yakın kalmak hem de kendi başına hareket etmek ister. Bu iki istek çatıştığında kaygı doğabilir.
3-6 yaş: Güçlü, becerikli, ebeveyn gibi olmak ister. Başarısız olacağı, yenileceği ya da küçük kalacağı düşüncesi kaygı yaratabilir. Bu yaştaki çocuklar genellikle oyunlarda kaybetmeye dayanamaz.
İlkokul çağı: Yoğun korkuların geçmesi beklenir. Yapabilmek, başarmak, takdir edilmek ve seçilen olmak önem kazanır. "Yapamazsam ya da dışlanırsam" düşüncesi kaygıyı besler.
Ergenlik: Olmak istediği kişiye dönüşmek, popüler olmak ve bedenindeki değişiklikleri (ses kalınlaşması, kılların çıkması, boy uzaması, regl olmak gibi) kontrol edebilmek ister. Bu değişimler kontrolden çıktığında ya da onaylanmama ihtimali doğduğunda kaygı artabilir.
Çocuğun korkuları ve kaygıları çoğu zaman bu dönem meselelerinin bir yansımasıdır ve doğaldır. Yaşa göre ayrıntıları aşağıdaki "Yaşa göre sık görülen korkular" ve "Yaşa göre sık görülen kaygılar" tablolarında görebilirsiniz.
2. Çevresel etkiler (aile, medya, yaşanan olaylar)
Gelişim her çocukta benzer bir yol izlese de korku ve kaygının yoğunluğu çevreye göre değişir.
Aile: Anne babaların kaygıları da, ebeveynlik biçimleri de, duyguları ele alış şekilleri de yoğun kaygıda önemli rol oynar.
Çocuklar yakın ilişkilerin nasıl olduğunu bizzat içinde oldukları geniş aileden öğrenirler, bu öğrenme her zaman bilinçli bir öğrenme olmayabilir. Ebeveynler anne-babalarından bir ebeveynlik mirası devralırlar. Her anne babanın "onlar gibi olmak istemiyorum" diyeceği taraflar olur, kendi ebeveynlerine benzemekten endişe duyarlar. Örneğin babanın çocuğuna öfkelenmekten endişe ettiği ettiği bir evde, baba kendini çocuğunun her istediğine evet derken bulabilir. Bu durum genellikle babanın kendi babası gibi olmama isteğinden kaynaklanır, yollar farklı olsa da sonuç aynı olabilmektedir: baba-çocuk ilişkisinde çoğu zaman tek kişinin istediği olur.
Çocuklar yetişkinlerin tepkilerini izleyerek de öğrenirler. Anne ya da baba bir durumdan sürekli çekiniyorsa çocuk da onu tehlikeli algılayabilir. Aşırı koruyucu tutum ise çocuğa o durumu deneme fırsatını dahi vermez. Aşırı serbest tutum da benzer bir sonuç doğurur; koruyucu kuralların olmadığı yerlerde çocuk kendine kurallar koyar, toplumun kurallarına çok sıkı sıkıya tutunmak zorunda hissedebilir. İkisinde de spontan davranmakta zorlanan çocuklar ortaya çıktığını sıklıkla görürüz.
Medya: Korku filmleri, çocuğa uygun olmayan içerikler ve haberlerdeki afet, savaş, kaza görüntüleri çocuğun zihninde yeni sahneler oluşturur. Kaygılı çocuklar bu sahnelerden daha çok etkilenebilir.
UYARI: Çocuklar her duyduklarından ve gördüklerinden travmatize olmazlar. Kendilerine uygun açıklamalar yapılması ve duygularına dair konuşulması onlar için yükü hafifletebilir.
Yaşanan olaylar: Taşınma, okul değişikliği, boşanma, kayıp, hastalık ya da bir kaza çocuğun güven duygusunu sarsabilir. Bu dönemde korkular artabilir veya daha önce geçmiş bir korku geri dönebilir.
Çevre korkunun tek nedeni değildir. Aynı ortamda büyüyen çocuklar bile farklı tepkiler verebilir.
Yaşa göre sık görülen korkular ve kaygılar
| Yaş | Sık görülen korkular |
|---|---|
| 0-12 ay (bebeklik) | Yüksek sesler, ani hareketler, yabancı yüzler |
| 1-2 yaş | Gürültülü aletler (elektrikli süpürge vb.), banyo/su, yabancı kişiler |
| 3-5 yaş | Karanlık, canavar ve hayali yaratıklar, köpek gibi hayvanlar, saç-tırnak kestirmek |
| 6-8 yaş | Hayalet ve doğaüstü varlıklar, fırtına, doktor ve iğne, böcekler |
| 9-12 yaş (ön ergenlik) | Doğal afetler, ciddi hastalıklar, yaralanma, korku filmleri |
| Ergenlik | Ölüm, şiddet, yükseklik, kan gibi belirli fobiler |
| Yaş | Sık görülen kaygılar |
|---|---|
| 0-12 ay (bebeklik) | Yabancı kaygısı (yaklaşık 8. aydan itibaren), ayrılık kaygısının başlangıcı |
| 1-2 yaş | Bakımverenden ayrılma kaygısı (en yoğun dönem) |
| 3-5 yaş | Anaokuluna uyum, tek başına uyumaya dair kaygı, ebeveyni kaybetme endişesi |
| 6-8 yaş | Okula uyum, hata yapma, ebeveyne bir şey olacağı endişesi |
| 9-12 yaş (ön ergenlik) | Okul başarısı, arkadaşlık ve dışlanma, sağlık ve ölüm, haberlerdeki olaylar |
| Ergenlik | Sosyal kaygı, görünüm, yargılanma, performans baskısı, gelecek endişesi |
Ayrılık kaygısı ve Yabancı korkusu için eski bülten yazımıza bakabilirsiniz.
Korku ve kaygı ne zaman soruna dönüşür?
Korku yoğunlaşıp belirli bir nesneye, hayvana ya da duruma yöneldiğinde, günlük hayatı kısıtladığında ve sürekli kaçınmaya yol açtığında buna fobi diyoruz. Köpek, böcek, iğne ve asansör (kapalı alan) fobisi çocuklarda sık görülenler arasındadır.
Kaygı yoğunlaştığında ise ayrılık kaygısı, okula gitmeyi reddetme, performans kaygısı, sosyal kaygı, obsesif kompülsif bozukluk (OKB) ya da karın ağrısı gibi bedensel şikâyetler şeklinde ortaya çıkabilir.
UYARI: Bu başlıklar tanı koymak için değil, fark etmek için verilmiştir. Çocuğunuzun bir korkusunun ya da kaygısının olması bunlardan birine sahip olduğu anlamına gelmez. Ne zaman uzmana başvurulacağını "Ne zaman uzmana başvurulmalı?" bölümünde bulabilirsiniz.
Çocuklarda kaygının belirtileri nelerdir?
Kaygı her çocukta aynı görünmez. Küçük çocuklar kaygılarını sözle anlatmakta zorlandıkları için çoğu zaman davranışları ve bedenleri "konuşur".
Duygusal ve davranışsal belirtiler
- Sürekli "ya olursa?" diye sormak, düşünme halini durduramamak, güvence istemek
- Bakımverenin yanından ayrılmak istememek
- Ebeveynlerinden uzaktayken sık sık aramak, açılmamasını tolere edememek
- Yeni ortamlardan, okuldan ya da arkadaş ortamından kaçınmak
- Huzursuzluk, öfke patlamaları, ağlama, kolay sinirlenme
- Mükemmeliyetçilik, hata yapmaktan aşırı çekinmek
- Çatışmadan kaçınmak, herkese "tamam" demek
- Plan iptallerinde ve değişikliklerinde büyük tepkiler göstermek
- Sık sık el yıkamak, 5 kez ışık düğmesine dokunmak gibi ritüeller geliştirmek
- Sık sık kötü çocuk oldum mu diye düşünmek
- Uyarı aldığında terk edileceğini, okuldan atılacağını düşünme
Fiziksel belirtiler
- Karın ağrısı, baş ağrısı, bulantı (tıbbi bir neden bulunmadığında)
- Uykuya dalmakta zorluk, kâbuslar, gece uyanmaları
- İştah değişikliği
- Kalp çarpıntısı, titreme, terleme
- Tırnak yeme, saç çekme gibi alışkanlıklar
UYARI! Bu belirtilerin hiçbiri tek başına "kaygılı çocuk" anlamına gelmez. Sürekliliği ve günlük yaşamı etkileyip etkilemediği önemlidir. Fiziksel şikâyetlerde önce çocuğun doktor kontrolünden geçmesi iyi olur.
Çocuğum korkuyorsa/çok kaygılanıyorsa ne yapmalıyım?
Duyguyu küçümsemeden dinlemek
Duygularda mantık çalışmaz. Çocuklar "Korkma, endişelenme, bunda korkulacak ne var?" denildiğinde anlaşılmamış hissederler.. Üstelik ebeveynin bu konuyu duymaktan hoşlanmadığını düşünüp kaygısını paylaşmayı bırakabilir ve tek başına baş etmeye çalışabilir.
Çocuğun ihtiyacı, her duygusunu paylaşabileceği bir ilişkidir. Bu ilişkide ona hemen ders verilmez, çözüm dayatılmaz. Şöyle cümleler işe yarayabilir: "Korktuğunu anlıyorum, anlatmak ister misin?" ya da "Seni korkutan şey neydi, birlikte düşünelim."
Rutin ve güvenli ortam oluşturmak
Rutinler bozulduğunda çocukların kaygıları artma eğilimi gösterir. Uyku saati, yemek düzeni, okul çıkışı alışkanlıkları gibi düzenleri korumak koruyucudur. Taşınma, yeni kardeş ya da okul değişikliği gibi değişimlerde bile bunlara olabildiğince sadık kalın.
Kitaplarla duyguyu anlamak
Farklı korkuları ve kaygıları konu alan birçok çocuk kitabı var. Bu kitaplar çocuğun duygusunu geçirmek için değil, daha iyi anlamak için kullanılabilir. Okurken "Sence o şimdi ne hissediyor?" diye sorabilirsiniz. Arkadaşım Korku, Avucundaki Öpücük (ayrılık kaygısı), Orion ve Karanlık, Uyuyamıyor musun Küçük Ayı kitapları kullanılabilecek kitaplardan birkaçı.
Ebeveynin kendi kaygısını yönetmesi
Korkular ve kaygılar ailede bulaşıcıdır. Anne babalar sık sık çocuğun kaygısına kapılabilir. Kaygı rahat düşünmeyi engeller. Kendi desteğini bulan ebeveyn çocuğa da destek olabilir. Bu yüzden gerektiğinde eşinizden, bir yakınınızdan ya da bir uzmandan destek almanız önemlidir.
Daha detaylı bir okuma için geçmiş yazımıza göz atabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Karanlıktan korkan çocuğa nasıl yaklaşılır?
Önce karanlığın çocuk için neyi çağrıştırdığını anlamak gerekir. Hırsız gelecek diye mi korkuyor, etrafı göremediği için mi? Freud'un (1905) anlattığı küçük bir çocuk, karanlık odadan yan odadaki teyzesine seslenir: "Benimle konuş, korkuyorum." Teyze "Beni göremiyorsun ki, konuşmanın ne faydası var?" deyince çocuk şöyle cevap verir: biri konuşunca ortalık aydınlanıyor. Çocuğu korkutan karanlığın kendisi değil, sevdiği kişiden ayrı kalmaktır.
Bu yüzden "ben buradayım" mesajı vermek en önemli adımdır. Kapıyı aralık bırakabilir, yatmadan önce birlikte vakit geçirebilir, gerekirse yan odadan sesinizi duyurabilirsiniz.
Korku filmi izleyen ve korkmuyorum diyen çocuklar için neler denebilir?
Önce korkmuş olabileceğini kabul edin ve yargılamayın. "Bazen korkmadığımızı söylemek daha kolay geliyor" diyebilirsiniz. İzlediği şeyi birlikte konuşun, "Hangi kısmı seni en çok etkiledi?" diye sorun. Yaşına uygun içerikler seçin. Korku türünde olmayan film ve oyunların da korkutucu öğeler taşıyabileceğini unutmayın. (Ayrıntı için "Çevresel etkiler" bölümündeki medya başlığına bakabilirsiniz.)
Kaygı çocuklar büyüyünce geçer mi?
Gelişimdeki normal korkuları-kaygılar çoğunlukla zamanla azalır. Ama ne olduğu anlaşılamayan kaygılar şekil değiştirerek sürebilir. Örneğin hata yapmaktan yoğun kaygı duyan bir çocuk, kardeşinin daha çok sevildiğini düşündüğünde de kaygılanabilir. Ortaokul-lisede planladığı notu alamamak ya da istediği üniversiteye yerleşememek bu kaygının yeni yüzü olabilir. Yetişkinlikte iyi sonuçlanmış bir işte bile patronu tarafından eleştirileceğini düşünebilir, romantik ilişkilerde de hata yapmaktan çekindiği için sık sık onay ihtiyacı hissedebilir.
Kaygının konusu değişse de altındaki duygu aynı kalabilir. Bu yüzden çocuğun neden kaygılandığını anlamaya çalışmak, kaygıyı yalnızca bastırmaktan daha kalıcı bir yardımdır.
Ne zaman çocuk ve ergen psikoloğuna gidilmeli? Belli bir yaşı var mı?
Yaştan ziyade korku ve kaygının yoğunluğu, çocuğun hayatını nasıl etkilediği önemlidir. Şu durumlarda çocuk ve ergen psikoloğu ya da çocuk psikiyatristiyle görüşmenin zamanı gelmiş olabilir:
- Korku ya da kaygı haftalarca sürüyorsa
- Uyku, okul ya da arkadaşlık ilişkileri belirgin biçimde etkileniyorsa
- Çocuk okula gitmek istemiyorsa, sportif sanatsal uğraşlarını bırakıyorsa,
- Fiziksel şikâyetler (karın ağrısı, baş ağrısı gibi) artıyorsa
Psikanalitik terapi bu konuyu nasıl çalışır?
Psikanalitik yaklaşımda terapistin amacı ise korkuyu ve kaygıyı geçirmek olmaz. Çocuğun iç dünyasında neler olup bittiğine kulak verir. Terapide yoğun korku, belki fobi, yoğun kaygının giderilmesi üzerine çalışmaz. Bunların nedenleri üzerine çalışır, yani yoğun korku-kaygı üreten işleyişi keşfetmeye çalışılır. Bu konudaki en meşhur vaka Freud'un atlara yönelik fobi geliştirmiş çocuk Hans'tır.

Çocuklar, ergenler ve yetişkinlerle psikanalitik yaklaşım üzerinden çalışmaktadır.